Bezpieczniej w szkole

Po co uczyć dzieci asertywności

Na czym polega asertywność

Zachowania asertywne i nieasertywne - przykłady

Jak żyć z asertywnym nastolatkiem

Jak pomagać dziecku zachowywać się asertywnie

Rodzice często wyrażają silne zaniepokojenie tym, czy ich dzieci przebywają w odpowiednim towarzystwie, w towarzystwie które nie sprowadzi ich na „złą drogę”. Oczami wyobraźni widzą zagrożenia otaczającego ich dziecko świata i zastanawiają się, co mogą zrobić, by ich nastolatek bezpiecznie ominął pułapki związane np. z niebezpiecznymi zachowaniami, używkami, łamaniem prawa, niewywiązywaniem się ze szkolnych obowiązków, zarówno w obszarze samej nauki jak i frekwencji. Pragną, by ich dziecko nie ulegało negatywnemu wpływowi swoich rówieśników, by potrafiło odmówić, wyrazić własne zdanie, obronić je, upomnieć się o swoje prawa, zadbać o własne interesy. Jednym z cennych narzędzi, w które możemy wyposażyć nasze dzieci jest kształtowanie postawy asertywnej i umiejętności asertywnego reagowania w różnych sytuacjach.

Asertywność wielu osobom kojarzy się wyłącznie z odmawianiem. Potrafię powiedzieć nie, więc jestem asertywny. Zdarza mi się słyszeć: Ależ on jest asertywny! i mieć poczucie, że nadawca tego komunikatu nie ma na myśli nic pozytywnego, kojarzy asertywność z agresją werbalną. Tymczasem asertywność to sposób porozumiewania się z ludźmi, to umiejętność wyrażania siebie, obrony swoich praw przy jednoczesnym poszanowaniu praw drugiego człowieka. Asertywność to postawa typu Ja jestem w porządku - Ty jesteś w porządku, szanuję ciebie i jednocześnie szanuję samego siebie, wyznaczam granice i nie pozwalam innym ich naruszać, zarazem sam nie naruszam granic psychologicznych innych ludzi.

Asertywność to również przytoczona na początku umiejętność odmawiania w sytuacjach, gdy powiedzenie: Tak, zrobię to byłoby niezgodne z moimi potrzebami czy przekonaniami, mogłoby narazić mnie na nieprzyjemne konsekwencje. Czy nie brzmi to zachęcająco? Czyż nie to właśnie chcielibyśmy przekazać naszym dzieciom? Czyż nie w takie umiejętności chcielibyśmy je wyposażyć na dorosłe życie?

Uczniów można nauczyć by::

• bronili swoich praw, np. do dysponowania swoim czasem, dobrami materialnymi, do zachowań zgodnych z naszą wolą i własnym interesem, do wyrażania swoich uczuć, opinii i potrzeb oraz ich obrony,
• odmawiali bez poczucia winy i konieczności usprawiedliwienia się,
• wyrażali pochwały i krytykę opierając się na faktach i naszym ustosunkowaniu do nich,
• przyjmowali pochwały i krytykę i traktowali je jako jedną z możliwych opinii na swój temat,
• wyrażali prośby, dając proszonemu prawo do odmowy,
• reagowali na atak werbalny,
• wyrażali złość stopniując reakcję, używając języka wolnego od agresji, koncentrując się na pożądanej zmianie sytuacji.

Spróbujmy przełożyć zachowania z listy powyżej na przykładowe sytuacje, które przytrafiają się nastolatkom w codziennym życiu i przyjrzeć się, co może się stać, jeśli dziecko zareaguje asertywnie, a co jeśli zachowa się w sposób agresywny lub uległy.

Przykładowa sytuacja	Zachowanie asertywne	Zachowanie nieasertywne
Dziecko nie rozumie zagadnienia tłumaczonego przez nauczyciela w trakcie lekcji.	Mówi nauczycielowi, czego nie rozumie i prosi o ponowne wyjaśnienie. Dzięki temu ma szansę zrozumieć, poprawnie zrobić pracę domową czy zaliczyć test.	Milczy, nie przyznaje się do braku zrozumienia lub twierdzi, że rozumie, mimo że tak nie jest. W konsekwencji, ma trudności z wykonaniem zadań, przygotowaniem się do kolejnych lekcji. Atakuje nauczyciela, mówi, że ten nie potrafi nic wytłumaczyć. Nauczyciel może poczuć się zagrożony i chcieć wziąć odwet, udowodnić dziecku, że wina leży po jego stronie.
Dziecko jest publicznie krytykowane przez kolegę z klasy.	Reaguje zgodnie z tym, co samo o sobie myśli, wyraża własne zdanie na swój temat, oddziela fakty od opinii. Dzięki temu uczy się nie traktować czyjejś krytyki jako prawdy obiektywnej, a jedynie jednej z możliwych opinii.	Usprawiedliwia się, wytacza kontrargumenty, próbuje udowodnić, że druga strona nie ma racji. Dostarcza krytykowi materiału do dalszej krytyki. Sytuacja może się zaognić. Przyjmuje krytykę drugiej osoby jak wyrok, buduje negatywny obraz siebie.
Dziecko jest proszone przez kolegów nauczyciela o wykonanie dodatkowego czasochłonnego zadania na rzecz szkoły / klasy, na które nie ma czasu.	Odmawia i informuje dlaczego odmawia. Odmawia wykonania zadania w danym momencie i informuje, kiedy może się za nie zabrać. Proponuje włączenie w wykonanie zadania większej liczby osób. Dzięki temu unika stresu związanego z koniecznością znalezienia czasu na zadanie czy wykonaniem zadania kosztem innych obowiązków. Uczy się ustalania priorytetów i zarządzania swoim czasem.	Zgadza się i wykonuje zadanie kosztem swojego czasu wolnego, snu czy nauki. Stara się odmówić, szuka usprawiedliwień, tłumaczy się, naciskany przez proszącego zgadza się. W konsekwencji może czuć złość na innych i/lub na siebie za to, że się zgodził. Zgoda może spowodować, że nie wywiąże się z innych zobowiązań i poniesie tego konsekwencje.
W trakcie imprezy, koleżanka namawia dziecko do wypicia alkoholu twierdząc, że na trzeźwo nie można się dobrze bawić.	Mówi koleżance, co myśli, np. to, że uważa, że ono potrafi się dobrze bawić bez alkoholu. Dzięki temu zachowuje się w zgodzie z sobą, unika potencjalnie niebezpiecznych zachowań pod wpływem alkoholu czy konsekwencji złamania zasad wyznaczonych przez rodziców.	Ulega namowom koleżanki, mimo że się z nią nie zgadza. Obawia się zostać uznanym za dziwaka, sztywniaka, wykluczonym z towarzystwa.

Dla części rodziców, asertywne zachowania ich dzieci bywają niewygodne. Czasem łatwiej jest żyć pod jednym dachem z uległym dzieckiem. Prosimy o coś, a ono spełnia prośby, krytykujemy, a dziecko potulnie przyjmuje krytykę. Czasem trudności z zaakceptowaniem asertywnych zachowań dzieci przez rodziców wynikają z ich własnego braku asertywności czy z ich przekonań, na przykład takich, że nie wypada odmówić, gdy ktoś nas o coś prosi, że należy umniejszać swoje zasługi, być skromnym więc nie należy otwarcie zgadzać się z pochwałami, przyznawać, że rzeczywiście uważamy, że coś dobrze zrobiliśmy czy, że z czymś sobie dobrze radzimy. Co może zrobić rodzic w sytuacji, gdy asertywne zachowanie dziecka budzi w nim sprzeciw. Przyjrzyjmy się kilku przykładom.

Rodzice powinni wspierać asertywność swoich dzieci, bo tego typu zachowania w przyszłości pomogą im:

• żyć w zgodzie z sobą,
• zadbać o swoje potrzeby,
• redukować napięcia związane z brakiem wyrażenia uczuć czy opinii,
• unikać ponadwymiarowych agresywnych reakcji spowodowanych nagromadzeniem niewyrażonych emocji i przenoszeniem negatywnych emocji z jednego obszaru życia na inne.

Rodzice odgrywają ważną rolę w kształtowaniu asertywnych zachowań swoich dzieci. Od najmłodszych lat dziecko obserwuje nasze zachowania i reakcje, słucha tego, co mówimy i uczy się, jakie zachowania są pożądane, właściwe, a jakie takimi nie są. Jeśli sami zachowujemy się asertywnie, modelujemy reakcje dziecka w podobnych sytuacjach. Jeśli zdarzy nam się zachować nieasertywnie i nie jesteśmy z tego zadowoleni, warto porozmawiać o tym z dzieckiem, wyjaśnić, co się stało, powiedzieć jak się czujemy z własną reakcją.

Warto pokazywać dziecku, że osoba asertywna ma prawo do świadomej rezygnacji z asertywnego zareagowania w niektórych sytuacjach. Nie wszyscy ludzie pozytywnie reagują na asertywny styl komunikacji - otwarty, szczery, bezpośredni. W niektórych sytuacjach warto rozważyć konsekwencje bycia asertywnym. Jeśli dziecko wie, że dany nauczyciel reaguje na prośby o ponowne wytłumaczenie jakiegoś zagadnienia agresją, krytyką umiejętności ucznia na forum klasy, traktuje je jako próbę podważenia jego kompetencji, może warto poszukać innego wyjścia z sytuacji (rozmowa z wychowawcą, zmiana klasy, dodatkowe lekcje, zwrócenie się o pomoc do kolegi).

Wspierajmy asertywne zachowania naszych dzieci, ucząc je, że:

• Nikt nie ma prawa zachowywać się w stosunku do nich w sposób, który sprawia, że mają poczucie winy, czują się niekompetentne, gorsze.
• Nie mają obowiązku tłumaczyć się każdemu ze wszystkiego co robią, usprawiedliwiać się.
• Mają prawo zmienić zdanie, wycofać się z podjętej decyzji i nie mieć z tego powodu poczucia winy.
• Nie muszą być chodzącymi ideałami − mają prawo czegoś nie wiedzieć i przyznać się do tego, mają prawo do popełniania błędów.
• Nie muszą starać się, aby wszyscy je lubili, rezygnując przy tym ze swoich przekonań i potrzeb.

Pokazujmy naszym zachowaniem, że akceptujemy nasze dzieci takimi, jakie są, gdyż to pomoże im zbudować akceptację samego siebie i ułatwi asertywne reagowanie w sytuacjach, w których chcielibyśmy by obronili swoje przekonania i nie ulegli namowom rówieśników, które mogą przynieść nieprzyjemne konsekwencje.