Bezpieczniej w szkole

Stres to ogólna reakcja organizmu na trudności: zagrożenie, niepewność, zakłócenie równowagi, sytuacje zadaniowe wymagające zwiększonego wysiłku. Reakcja organizmu na stresory (czynniki powodujące stres) składa się z 3 faz:

1. faza reakcji alarmowej - organizm mobilizuje zasoby, występują zmiany fizjologiczne, np. wzrost ciśnienia krwi, napięcia mięśniowego, pojawiają się emocje takie jak strach, niepokój czy irytacja;
2. faza adaptacji − organizm pracuje na wysokich obrotach, wydatkuje więcej energii, czerpie z rezerw by podołać wyzwaniom;
3. faza wyczerpania - następuje spadek wydolności, wracają symptomy z fazy reakcji alarmowej, mogą pojawić się trwałe zmiany somatyczne, np. choroby.

Wystąpienie u dziecka reakcji stresowej zależy od jego poznawczej oceny sytuacji. Ta sama sytuacja, np. prośba nauczyciela o wyjęcie kartek (rozpoczęcie sprawdzianu), u jednego ucznia spowoduje reakcję stresową, a u innego nie. Reakcja ta będzie również bardziej lub mniej nasilona u różnych dzieci. Wystąpienie reakcji uzależnione jest od wielu czynników, m.in. od tego czy dziecko dobrze sobie radzi z danym przedmiotem, czy przygotowało się do zajęć, od atmosfery stwarzanej przez nauczyciela, od umiejętności radzenia sobie w sytuacji weryfikacji wiedzy, od samooceny związanej ze szkołą, a także od wymagań i oczekiwań rodziców.

Pamiętajmy, że pewna dawka sytuacji stresogennych jest w życiu dziecka nieunikniona. Co więcej, stres, który nie przekracza pewnego poziomu, jest mobilizujący i sprzyja podejmowaniu działania. Życie bez odrobiny stresu byłoby nudne, a nam brakowałoby motywacji. Nadmiar stresu działa jednak paraliżująco, powoduje problemy z koncentracją, pamięcią i stany lękowe. 

Sprawdź co może być źródłem stresu u młodych ludzi. Dzięki temu łatwiej będzie go wyeliminować.

Źródła stresu	Co wywołuje stres?
edukacja szkolna, czynniki związane z nauką	konieczność dobrego zarządzania czasem, by terminowo wywiązać się z prac domowych, projektów, by przygotować się do sprawdzianów i egzaminów na koniec szkoły, nadmiar obowiązków - czasami obowiązków jest tak dużo, że uczeń, mimo szczerych chęci, nie jest w stanie wywiązać się z nich na tyle dobrze, by nie odczuwać napięcia związanego z ewentualną odpowiedzią ustną w czasie lekcji czy niezapowiedzianą kartkówką,
nauczyciele	stwarzanie atmosfery zagrożenia w czasie lekcji, stawianie zbyt wygórowanych wymagań, sprawdzanie wiedzy w taki sposób, który uczniom kojarzy się z chęcią udowodnienia braków w wiedzy,
rodzice	zbyt duże wymagania - oczekiwanie bardzo dobrych ocen, okazywanie niezadowolenia, gdy dziecko otrzyma ocenę niższą niż czwórka czy piątka i uzależnienie okazywania akceptacji od uzyskanych przez dziecko ocen. Dziecko uczy się, że dobre oceny są dla rodziców potwierdzeniem jego wartości i zazwyczaj stara się spełnić oczekiwania rodziców, potwierdzić swoją wartość, czasem kosztem odpoczynku, snu czy kontaktów z rówieśnikami, nakładanie nowych obowiązków w postaci zajęć pozalekcyjnych, które nie zawsze odpowiadają zainteresowaniom dzieci, a zabierają czas, który mogłyby wykorzystać na naukę.

Objawy stresu odczuwanego przez dziecko mogą być różnorodne. Mogą nimi być m.in.:

• bóle głowy związane z napięciem,
• inne dolegliwości bólowe, np. bóle pleców, szyi, ramion czy bóle w klatce piersiowej,
• kłopoty z oddychaniem (płytki oddech),
• problemy żołądkowe,
• brak apetytu lub nadmierny apetyt,
• problemy ze snem,
• kłopoty z koncentracją, pamięcią,
• poirytowanie, wybuchowość (większa niż zazwyczaj).

Wymienione symptomy mogą być wynikiem stresu, ale ich przyczyny mogą również tkwić gdzie indziej. Dlatego też, rodzice powinni uważnie obserwować dziecko i w razie potrzeby skonsultować się z psychologiem lub lekarzem.

Sprawdź, w jaki sposób we współpracy z rodzicami można przeciwdziałać  nadmiernemu stresowi dzieci i młodzieży.

Nastolatek ma tygodniowo trzydzieści lub więcej godzin lekcyjnych w szkole. Spędza w niej niemal tyle czasu, ile dorośli w pracy. A przecież na tym jego praca się nie kończy. Aby wywiązać się z zadań wyznaczonych przez nauczycieli, musi przeznaczyć dodatkowo średnio 1 do 3 godzin na naukę w domu. Jeśli rodzice, myśląc o przyszłości dziecka i jego wszechstronnym rozwoju, codziennie zafundują mu jakieś dodatkowe zajęcia, okaże się, że jego dzień pracy trwa co najmniej 10 godzin. Do tego trzeba doliczyć czas potrzebny na dojazdy, posiłki, sen. Może się okazać, że niewiele czasu zostaje na relaks, podtrzymywanie więzi rodzinnych czy przyjaźni. Przy takim trybie życia energia dziecka może się szybko wyczerpać.

Przede wszystkim, bądź dla dziecka przykładem i od najmłodszych lat ucz je zdrowych nawyków:

1. śniadanie - pożywne i zjedzone bez pośpiechu aby dostarczyć organizmowi paliwa na cały poranek i zrelaksować się przed czekającymi dziecko wyzwaniami,
2. wystarczająca ilość snu - aby mózg nastolatka działał sprawnie, aby nie miał kłopotów z koncentracją i pamięcią, aby w pełni mógł uczestniczyć w lekcjach i innych zajęciach,
3. aktywność fizyczna - zamiast bezmyślnego siedzenia przed telewizorem czy ekranem komputera. Uprawianie sportu to m.in. okazja do rozładowania napięcia w ciele, odprężenia i wzmocnienia organizmu.

Rodzice mogą pokazać dziecku jak mądrze zarządzać własnym czasem poprzez:

• naukę planowanie dnia lub tygodnia. Warto przekonać dziecko by nie brało na siebie więcej zadań niż jest w stanie wykonać bez nadmiernego obciążenia. Pozwoli to uniknąć życia w ciągłym pośpiechu, z poczuciem „niedoczasu”,
• wspólne przyglądanie się zadaniom do wykonania i ustalenie, które z nich są ważne, a które nie; które już stały się pilne, a które mają dłuższy termin ważności. Nastolatek powinien stopniowo nauczyć się tak planować swój czas aby przez większość czasu poświęcał się zadaniom ważnym ale nie pilnym. To pomoże mu uniknąć zbędnego napięcia i stresu. Nie będzie kolejnym strażakiem, który wiecznie „gasi pożary”, wykonuje zadania, które miały być wykonane „na wczoraj”. Przy planowaniu, nie zapominajcie o czasie na regenerację, budowanie związków, pogłębianie zainteresowań, refleksję - zaliczamy je do rzeczy ważnych, stanowią niezbędną zmianę tempa pomiędzy okresami wzmożonego wysiłku,
• naukę odmawiania prośbom, których spełnianie oddala je od jego własnych priorytetów i sprawia, że nie jest w stanie wywiązać się z wcześniej podjętych zobowiązań.

Jeśli skupimy się wyłącznie na celach związanych z nauką, warto z dzieckiem przeanalizować jego zainteresowania i pozwolić mu poświęcać więcej czasu na przedmioty, które wiążą się z realizacją jego długoterminowych celów lub z zainteresowaniami. Przeciętnemu uczniowi trudno jest spełnić oczekiwania rodzica, jeśli wymaga on dobrych ocen ze wszystkich przedmiotów szkolnych. Rodzice powinni zastanowić się, czy świadectwo z czerwonym paskiem jest ważne dla dziecka czy może tylko dla nich samych.

Jeśli twojemu dziecku nie powiodło się, otrzymało gorszą ocenę, z której nie jest zadowolone czy jest sparaliżowane perspektywą zbliżającego się sprawdzianu, zamiast krytykować, „gdybać”, dawać dobre rady i mówić a nie mówiłam:

•  wysłuchaj dziecko i odzwierciedlij jego emocje;
• zachęć dziecko do zastanowienia się, jak lepiej może sobie poradzić w podobnej sytuacji w przyszłości − niech przeanalizuje, co zrobiło, co się nie sprawdziło, co innego może zrobić i na jakie rozwiązanie się decyduje;
• podziel się z dzieckiem swoimi strategiami radzenia sobie w podobnych sytuacjach, ale nie narzucaj własnych rozwiązań.

W trakcie nauki w szkole, reakcje stresowe przybierają na sile, gdy zbliżają się ważne sprawdziany i egzaminy końcowe. Sprawdź, jak zminimalizować stres egzaminacyjny dziecka. Strategie działania podzielimy na te, które należy zastosować przed egzaminem/sprawdzianem i w czasie jego trwania.

Przed egzaminem/sprawdzianem uczeń powinien:

1. przygotować się - uczeń powinien zacząć uczyć się z wyprzedzeniem. Materiał należy rozłożyć na mniejsze porcje i nie zaczynać kolejnej części przed opanowaniem poprzedniej. W przypadku egzaminu gimnazjalnego czy maturalnego, przygotowania warto rozpocząć już kilka miesięcy wcześniej,
2. zapoznać się z formatem egzaminu i punktacją poszczególnych zadań -  dzięki temu nie zaskoczą go typy zadań egzaminacyjnych, będzie wiedział, na co zwracać szczególna uwagę i które zadania przyniosą najwięcej punktów. Warto poszukać informacji o typowych błędach popełnianych przez zdających i samemu ich uniknąć,
3. zadbać o swoje ciało - przed egzaminem warto:
4. wyspać się - łatwiej będzie przypomnieć sobie to, czego się nauczyło, zjedz lekkie, ale pożywne śniadanie,
5. zrelaksować się - dzień przed egzaminem warto iść na spacer, na rower, pobiegać lub zrobić cos innego, co sprawia przyjemność. Warto zrobić kilka ćwiczeń oddechowych lub oddać się medytacji,
6. unikać czarnowidztwa - uczeń powinien wiedzieć, że nie musisz umieć wszystkiego i nie musi znać odpowiedzi na każde pytanie. Warto zastanów się, co najgorszego może się stać i jakie będą tego konsekwencje − zawsze można przecież ponownie podejść do egzaminu. Uczeń powinien pomyśleć również, co najlepszego może go spotkać. Niech będzie dobrej myśli - jeśli porządnie się przygotował, ma wszelkie szanse by egzamin zdać.

W czasie egzaminu/sprawdzianu uczeń powinien:

1. być przygotowany na to, że może zacząć odczuwać stres - w końcu egzamin to stresująca sytuacja; pamiętać, że stres karmi się niepewnością i brakiem wiedzy,
2. skupić się na sobie, postarać się wyizolować z otoczenia,
3. uważnie przejrzeć arkusz egzaminacyjny, zapoznać się z zadaniami, zastanowić się, ile czasu będzie potrzebne do wykonania poszczególnych zadań,
4. dokładnie czytać polecenia, aby uniknąć niepotrzebnych błędów,
5. aby wzmocnić swoją pewność siebie, zacząć od czegoś, co z pewnością umie,
6. pilnować czasu,
7. upewnić się, że nie pominął żadnego zadania, które potrafi wykonać,
8. uważnie przenieść odpowiedzi na kartę odpowiedzi,
9. jeśli w trakcie egzaminu (lub przed nim) pojawiają się w jego głowie negatywne myśli, np.: Nic nie pamiętam, na pewno sobie nie poradzę, Inni z pewnością są lepiej przygotowani czy Kiedyś już mi się zdarzyło, że byłem nieźle przygotowany a i tak oblałem, powinien postarać się zamienić te negatywne komunikaty na ich pozytywne wersje, np.: Uczyłem się tego, zaraz sobie przypomnę czy W prawie wszystkich przypadkach, gdy byłem przygotowany, zdałem,
10. jeśli czuje silny stres, który przeszkadza mu w pisaniu egzaminu, powinien spróbować krótkich, prostych ćwiczeń oddechowych, ćwiczeń polegających na napinaniu i rozluźnianiu poszczególnych grup mięśni lub przypomnieć sobie jakąś przyjemną sytuację - to powinno go odprężyć.