Fobia szkolna - zapobieganie, rozpoznawanie, pomoc
„Paluszek i główka to szkolna wymówka”! Chyba każdy choć raz usłyszał te słowa gdy próbował uniknąć wyjścia do szkoły. Czasami jednak unikanie zajęć szkolnych to nie lenistwo, czy skutek braku przygotowania do sprawdzianu lecz chorobliwy lęk i panika przed pójściem do szkoły. Nieleczona fobia szkolna może być bardzo niebezpieczna w skutkach - prowadzić do izolacji rówieśniczej, a w skrajnych przypadkach do próby samobójczej ucznia, który nie radzi sobie z codziennością. Sprawdź, co może wywołać ten paniczny lęk przed szkołą, jak mu zapobiegać i jak pomóc uczniowi. W artykule tym przeczytasz m.in.:
- Co wato wiedzieć o fobii szkolnej?
- Jakie błędy wychowawcze najczęściej popełniają rodzice?
- Które traumatyczne sytuacje mogą wywołać fobię szkolną?
- Jakie czynniki biopsychiczne tkwiące w dziecku mogą wywołać fobię szkolną?
- Na co powinni zwróci uwagę rodzice w domu?
- Jak fobię szkolną mogą rozpoznać nauczyciele?
- W jaki sposób właściwa postawa rodziców może pomóc w zapobieganiu fobii szkolnej?
- Jak nauczyciele powinni pracować z uczniami przejawiającymi fobię szkolną?
- W jaki sposób szkoła może pomóc uczniowi, który cierpi na fobię szkolną?
Charakterystyka fobii szkolnej
Fobia to nieuzasadniony, bardzo silny, nie dający się opanować, chorobliwy lęk przed określonymi przedmiotami i sytuacjami, wywołującymi tendencję do unikania. Odczuwane uczucie lęku bywa połączone z przykrymi objawami wegetatywnymi na przykład pocenie się, przyspieszenie bicia serca, suchość w ustach, bóle brzucha, głowy, mdłości, duszności. Fobia jest objawem zaburzeń nerwicowych. Czynnikiem, który wywołuje lęki może być przedmiot (fobia przedmiotowa) lub sytuacja (fobia sytuacyjna).
Fobia szkolna to postać nerwicy sytuacyjnej charakteryzującej się lękiem, a nawet paniką i rozpaczą przed pójściem do szkoły. Ten rodzaj nerwicy, tak naprawdę nie jest związany z samą szkołą, lecz dotyczy obaw przed konkretnymi sytuacjami, które potencjalnie mogą się w szkole zdarzyć. Dziecko przejawiające tego typu problem w sposób szczególny przejmuje się sprawami nauki, niechętnie opuszcza dom, często skarży się na nauczycieli i kolegów. Uczniowie z zaburzeniami lękowymi ponadto, często interpretują neutralne sytuacje jako zagrażające, prezentują ciągły stan gotowości do reagowania lękiem, są nadwrażliwe na krytykę, mają zaniżoną samoocenę, odczuwają ciągłe napięcie. Charakterystyczne jest to, że kiedy realne zagrożenie znika i uczeń nie musi pójść do szkoły, od razu następuje uspokojenie, napięcie opada, a dokuczliwe objawy ustępują.
Przyczyny fobii szkolnej
Do wystąpienia objawów fobii szkolnej dochodzi zwykle w przełomowych dla dziecka momentach życia. Zachowania lękowe mogą ujawnić się już, kiedy dziecko wchodzi po raz pierwszy w rolę ucznia i rozpoczyna naukę w klasie pierwszej. Staje ono wówczas przed wyzwaniem, którego wcześniej nie znało, bez bezpośredniej opieki rodziców, w obcym środowisku, wśród nieznanych sobie osób (kolegów, nauczycieli). Na domiar wszystkiego musi także podporządkować się pewnym obowiązującym zasadom, regułom, a oprócz tego spełniać jeszcze określone oczekiwania (zarówno wychowawcy, jak i rodziców). Dla uczniów ze skłonnościami lękowymi innymi, newralgicznymi i jednocześnie trudnymi momentami mogą okazać się również: powrót do szkoły po wakacjach, feriach, chorobie, czy też zaistnienie stresującego zdarzenia w szkole.
O występowaniu fobii szkolnej można myśleć wówczas, gdy odczuwane przez dziecko silne niepokoje i napięcia manifestują się objawami somatycznymi i gdy są one skutkiem długotrwałych, utrzymujących się stresów odczuwanych w związku z obowiązkami szkolnymi.
Trzeba jednak wiedzieć, że na fobię szkolną narażeni są szczególnie uczniowie, którzy mają zaburzony obraz własnej osoby (zazwyczaj bardzo skoncentrowani na sobie, nie wierzący w swoje możliwości) oraz nie posiadający wypracowanych mechanizmów samodzielnego radzenia sobie w różnorodnych zdarzeniach życiowych. Lęki oraz trudności z odnalezieniem się w sytuacjach szkolnych obserwuje się zwłaszcza u dzieci silnie związanych z matką, uzależnionych od kontaktów z nią oraz pozbawionych wcześniejszych doświadczeń funkcjonowania w grupie.
O podatności dziecka na fobię szkolną decydować może jeden znaczący czynnik, ale może wywoływać ją wiele przeplatających się ze sobą elementów. Bez wątpienia jednak podwaliny problemu i zagrożenie w tej kwestii najczęściej stanowi nieprawidłowa atmosfera wychowawcza domu rodzinnego, a szczególnie nadmierna koncentracja rodziców (zwłaszcza matki) na dziecku. Wyręczanie malucha, zaspokajanie od wczesnego dzieciństwa wszystkich jego potrzeb, a także nadmierne chronienie przed potencjalnymi przeciwnościami z czasem powodują, iż dziecko nie potrafi prawidłowo funkcjonować w nadarzających się na drodze jego rozwoju zdarzeniach. Obawa przed nieradzeniem sobie w różnorodnych sytuacjach, zaburza w dziecku obraz własnej osoby, a nierealistyczne myślenie o ciągle piętrzących się zagrożeniach utrwala w nim lękliwy sposób myślenia oraz zaostrza problem. Tak więc postawa rodziców oraz preferowany przez nich model wychowania to niewątpliwie źródło siły lub wręcz przeciwnie podłoże braku wiary dziecka we własne umiejętności i możliwości.
Błędy wychowawcze rodziców
Błędy wychowawcze rodziców oraz ich niewłaściwe postawy, które sprzyjają utrwalaniu się zachowań lękowych u dzieci to np.:
- zaburzona atmosfera domu rodzinnego - brak właściwych więzi uczuciowych, konflikty między rodzicami, nieprawidłowe relacje pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny;
- niekonsekwentny i niespójny system wychowania oraz rozbieżność w postępowaniu ojca i matki względem dziecka;
- nadopiekuńczość opiekunów powoduje zazwyczaj, że dziecko może odczuwać lęk przed rozłąką z bliską osobą, wyjście do szkoły przeżywa wówczas jako zagrożenie dla swego bezpieczeństwa;
- lękowa postawa rodziców lub ich niedojrzałość - opiekunowie ukazują wówczas dziecku świat, jako rzeczywistość pełną zagrożeń, sami w nowych sytuacjach reagują paniką, niepewnością i bezradnością, taka postawa przenosi się również na zachowanie dziecka, które zaczyna postrzegać nowe czy trudne sytuacje jako zagrażające i frustrujące;
- nadmierne chronienie dziecka - uniemożliwia mu samodzielne decyzje, sprawdzenie swoich możliwości, poznanie ich konsekwencji oraz ocenę, nie daje także szansy na naukę radzenia sobie w różnych sytuacjach (izolowanie oraz ciągłe ingerowanie np. w kontakty z rówieśnikami w obawie przed nieprzewidywalnymi sytuacjami);
- nadmierna pobłażliwość - dziecko nie czuje jasno określonych granic i nie ma w związku z tym poczucia bezpieczeństwa;
- zbyt wysokie wymagania otoczenia, przekraczające możliwości dziecka - mogą wywołać reakcję lękową zwłaszcza w sytuacjach, które podlegają ocenie, a dziecko ma świadomość, że nie jest w stanie sprostać oczekiwaniom;
- systematyczne dyscyplinowanie dziecka w domu poprzez tzw. „straszenie szkołą”, typowe jest tu używanie argumentów typu „w szkole sobie z tobą poradzą, takiej gapy tam nie zniosą, nikt nie będzie się nad tobą rozczulał” itd.;
- brak kontroli nad informacjami, z którymi styka się dziecko - nieświadome wzmacnianie obaw przed szkołą na przykład poprzez częste wspominanie i odwoływanie się w domu do negatywnych doświadczeń szkolnych poszczególnych członków rodziny (rodziców, starszego rodzeństwa), dziecko może wyrobić sobie wówczas błędną opinię, że szkoła to same problemy i trudne do pokonania sytuacje;
- brak czasu lub zrozumienia dla problemów dziecka, najpierw drobnych i błahych w odczuciu rodziców, które jednak z czasem utrwalają się, narastają i stają się już później trudne lub wręcz niemożliwe do opanowania.
Traumatyczne sytuacje mogące wywołać fobię szkolną
Na występowanie fobii szkolnej mogą wpływać takie traumatyczne sytuacje i zdarzenia szkolne jak.:
- urazy, na które uczeń został narażony w szkole np. przemoc psychiczna lub fizyczna;
- powtarzające się trudne sytuacje, w które uwikłane jest dziecko w klasie i w szkole np.: negatywne nastawienie innych osób, brak akceptacji, zaczepki ze strony rówieśników, uprzedzenia ze strony nauczyciela, lekceważenie, wyśmiewanie, publiczne reprymendy;
- niepowodzenia szkolne - dziecko z dużymi trudnościami w nauce stale narażone jest na negatywną odbiór swojej pracy i rezultaty zadań; prace szkolne podlegające ocenie wypadają zawsze lub prawie zawsze jako gorsze od wytworów kolegów, czy rodzeństwa;
- wadliwe oddziaływanie dydaktyczno - wychowawcze nauczycieli np.: utrzymujący się brak wzmocnień, nie stwarzanie szans na pozytywne zaistnienie ucznia w klasie i w szkole, brak możliwości na przeżycie sukcesu, niedocenianie przez nauczycieli wysiłków i pracy ucznia oraz poddawane jego wyników ciągłej krytyce;
- obawa kompromitacji - uczucie wstydu przeżyte na terenie szkoły po zaistniałym niekorzystnym dla dziecka zdarzeniu np.: drwiny, wyśmianie podczas odpowiedzi przed klasą, przydzielenie roli klasowego błazna lub kozła ofiarnego;
- zmiana szkoły lub przejście ucznia na inny poziom edukacji (np. z trzeciej klasy do czwartej) - związane jest to między innymi z końcem bliskich i opiekuńczych relacji z dotychczasowym nauczycielem, czy też zmiana szkoły powoduje lęk przed kontaktami z nowym środowiskiem i pedagogami o zupełnie innych osobowościach oraz odmiennych wymaganiach;
- konflikt szkoły z rodzicami, obwinianie ich za problemy, z którymi boryka się dziecko.
Przyczyny tkwiące w dziecku
Czynniki biopsychiczne tkwiące w dziecku to np.:
- widoczna niepełnosprawność - uczniowie tacy są częściej narażeni na rozmaite uprzedzenia i szykany ze strony rówieśników;
- przewlekła choroba lub częste dolegliwości zdrowotne utrudniające chodzenie do szkoły, systematyczną naukę i nawiązywanie trwałych, bezpiecznych relacji z innymi;
- wady mowy - dziecko początkowo nie chce zabierać głosu i odpowiadać podczas lekcji, w skrajnych przypadkach całkowicie wycofuje się;
- zaburzenia funkcji poznawczych utrudniające uczenie się (w tym także dysleksja, dyskalkulia) ;
- niski próg wrażliwości emocjonalnej - może powodować lęk przed każdą nową sytuacją, kompromitacją i niepowodzeniami szkolnymi;
- zbyt duże poczucie odpowiedzialności lub zaniżona samoocena - powodują niekiedy obawy przed niesprostaniem stawianym wymaganiom i strach związany z pogorszeniem ocen.
Pozostałe przyczyny
Pozostałe, inne niesprzyjające czynniki, wynikające czasem z nieprzewidywalnych sytuacji i okoliczności:
- zmiana miejsca zamieszkania;
- zmiana szkoły;
- wypadek lub nagła choroba dziecka lub członka rodziny, pobyt w szpitalu;
- rozwód rodziców, utrata bliskiej osoby, odejście matki lub ojca z domu, śmierć w rodzinie.
Rozpoznawanie fobii szkolnej
Fobia szkolna jako złożony zespół psychopatologiczny występuje pod wieloma postaciami i z różnym nasileniem. Ten rodzaj zaburzenia nieleczony może mieć destrukcyjny wpływ nie tylko na relacje ucznia ze szkołą, ale też na funkcjonowanie jednostki w ciągu całego życia. Niezwykle ważne w związku z tym jest jak najszybsze zauważenie problemu oraz podjęcie skutecznego oddziaływania.
Mniej doświadczeni rodzice i nauczyciele mogą mylić fobię szkolną z chorobą somatyczną. W praktyce zdarza się, że nawet niekiedy lekarze wydają błędną diagnozę o przyczynach cierpienia dziecka. Na niewłaściwą diagnozę bardzo często wpływają również podejrzenia dorosłych, że prezentowane przez dziecko objawy (bóle oraz dolegliwości) to świadoma manipulacja i uchylanie się od obowiązków szkolnych. Odruchowe, typowe reakcje otoczenia na większą lub mniejszą niemożność chodzenia do szkoły, to posądzenie dziecka o próby wagarowania, wymówkę przed sprawdzianem, odpowiedzią, czy też trudniejszą lekcją.
Jednak dzieci cierpiące na fobię szkolną chcą chodzić do szkoły, bardzo często pragną być prymusami, w nauce niekiedy przejawiają wręcz tendencje perfekcjonistyczne, jednak nawet jeśli osiągają pozytywne rezultaty nie wierzą we własne siły, odczuwają ciągłe zagrożenie i stale obawiają się dezaprobaty.
Konieczna jest wnikliwa obserwacja oraz analiza zachowań dziecka.
Postawienie adekwatnej diagnozy stanowi niezbędny warunek właściwej reakcji i pomocy uczniowi. Fobia szkolna objawia się w różny sposób, dziecko (szczególnie młodsze) nie zawsze powie, że się boi. Jeśli chodzi natomiast o najbliższe otoczenie dziecka ważny jest takt, wyczucie, ale przede wszystkim wnikliwa obserwacja zarówno nauczycieli w szkole, jak i przez rodziców zachowań dziecka w domu. Sami uczniowie z fobią nie są w stanie zidentyfikować swojego problemu, odczuwanych trudności oraz uciążliwych objawów somatycznych nie łączą z przeżywanymi emocjami.
Utrzymujący się stan napięcia oraz ciągła frustracja, przerażenie i panika (na przykład codziennie rano przed wyjściem dziecka na zajęcia lekcyjne), powinno niepokoić i bez wątpienia dać sygnał, że dzieje się coś niedobrego. Uczeń z fobią szkolną właśnie na myśl o tym, że musi wyjść na lekcje jest przerażony, panikuje i stosuje uniki, gdyż obawia się, że nie sprosta sytuacjom szkolnym.
Często, aby rozpoznać problem trzeba odwołać się do specjalistycznych badań, zwłaszcza psychologicznych, ale też lekarskich celem wykluczenia choroby somatycznej. O fobii szkolnej świadczą bowiem złożone objawy zarówno społeczne, somatyczne, jak i psychologiczne. Niezwykle ważne zatem jest wczesne zauważenie symptomów lęków i w razie zaniepokojenia zachowaniem ucznia, zwrócenie się z problemem do specjalistów.
Na co powinni zwrócić uwagę rodzice w domu?
Charakterystyczne symptomy fobii szkolnej możliwe do uchwycenia przez rodziców w domu:
- objawy somatyczne: nudności, wymioty, biegunka, gwałtowne bóle brzucha, głowy, serca, kończyn, ataki astmy, zawroty głowy, podwyższona temperatura, omdlenia, czasem odmowa jedzenia, dławienie się jedzeniem, zakłócenia mowy, uporczywy szloch - objawy te najbardziej nasilone są rano, przed wyjściem do szkoły i dość szybko ustępują, gdy tylko dziecko uzyska pewność, że rodzice pozwolą zostać mu w domu;
- niepewność, napięcie, niepokój, rozdrażnienie, które wywołuje nawet już samo wspomnienie szkoły;
- gwałtowny sprzeciw, płacz, histeria, gdy opiekunowie mimo występujących objawów somatycznych nakazują wyjście z domu, często dziecko podaje wówczas szereg przeszkód i argumentów z powodu których absolutnie nie może pójść do szkoły;
- brak jakichkolwiek dolegliwości, gdy dziecko nie realizuje obowiązku szkolnego (ferie, wakacje);
- trudności z koncentracją uwagi podczas wykonywania różnorodnych zadań;
- bezsenność,
- niewiara dziecka we własne możliwości i niska samoocena,
- nadmierne przejmowanie się sprawami nauki,
- depresja.
Na co powinni zwrócić uwagę nauczyciele w szkole?
Objawy lęku dziecka, które nauczyciel może zaobserwować w szkole:
- nieśmiałość (mała aktywność lub całkowita bierność, niechęć do zabierania głosu na forum, cicha mowa, unikanie imprez szkolnych i klasowych);
- zależność od innych (uczeń szuka oparcia rodziców, rodzeństwa lub wśród zaufanego kolegi, ma zaniżoną samoocenę, nie wierzy we własne możliwości);
- skupienie na swoich przeżyciach (skłonność do płaczu, niekiedy nawet histerii);
- nieradzenie sobie w relacjach interpersonalnych (niepodejmowanie rozmów, dyskusji, brak asertywności);
- izolacja lub niechętne nawiązywanie kontaktów z rówieśnikami (brak kolegów i koleżanek, samotne spędzanie przerw);
- liczne nieobecności w szkole (nie są to wagary, gdyż pozostawanie ucznia w domu odbywa się za zgodą rodziców).
Zapobieganie fobii szkolnej
Rzetelna diagnoza i zrozumienie kłopotów dziecka stanowi punkt wyjścia do dalszego, właściwego postępowania oraz uchwycenia problemu ze wszystkimi jego aspektami. Stwierdzenie fobii szkolnej wyznacza w konsekwencji kierunki wsparcia i pomocy dla ucznia. W działaniach wychowawczych i terapeutycznych, nie ma już wówczas wątpliwości, że problemy podopiecznego, to tak naprawdę jego złe przystosowanie się do środowiska szkolnego oraz przeżywanie napięć z tym związanych. Spojrzenie na sytuację oczami dziecka, wsłuchanie się w jego lęki i obawy z pewnością również ułatwi lepsze zrozumienie oraz stworzy szansę na skuteczne oddziaływania wychowawcze.
Właściwa postawa rodziców
Najważniejszym czynnikiem w postępowaniu z dzieckiem jest prawidłowo funkcjonująca rodzina. Rodzice muszą mieć świadomość, że to oni tak naprawdę powinni zrobić wszystko, by zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa, a także odgrywać główną rolę w procesie leczenia dziecka. Terapia fobii szkolnej niewątpliwie wymagać będzie wysiłku i przekonstruowania ich dotychczasowych sposobów myślenia i postępowania, jednak jest to warunek niezbędny do osiągnięcia sukcesu. Pójście na skróty i próby zmuszania dziecka do uczestniczenia w zajęciach lekcyjnych za wszelką cenę, nie przyniosą tu zadowalających rezultatów, a wręcz przeciwnie zaostrzą i nasilą problem. Szybkie uchwycenie trudności, cierpliwość oraz żmudne i odpowiedzialne postępowanie opiekunów na pewno otworzą drogę dziecku do przełamywania wewnętrznych lęków i oporów. Szansę na pozytywne efekty oddziaływań są możliwe również tylko przy dobrej, systematycznej współpracy rodziców ze szkołą oraz dzięki konsekwentnemu respektowaniu wskazówek wyznaczanych przez specjalistów.
Rola nauczyciela
Nauczyciel pozostające w stałej relacji z dzieckiem musi być zorientowany w problemie ucznia. Trzeba być przygotowanym na to, że uczeń z fobią szkolną nie radzi sobie z sytuacją oceny społecznej, a więc szczególnie źle reaguje, gdy jego efekty nauki, czy też zachowanie są poddawane analizie oraz weryfikacji. W rozumieniu dziecka zagraża to jego samoocenie. Postępowanie nauczyciela w tej sytuacji musi być szczególne i nie zawsze takie samo, jak w stosunku do pozostałych uczniów w klasie. Ważne są delikatność, wyczucie, indywidualizacja oraz możliwie, jak najczęstsze wzmacnianie dziecka w jego wysiłkach.
Z praktyki szkoły… Przykłady właściwego postępowania szkoły w stosunku do ucznia ze zdiagnozowaną fobią szkolną: - nauczyciele nie powinni komentować zachowania ucznia (np.: gdy nie był on w szkole, na imprezie klasowej lub opuścił sprawdzian);
- jeśli uczeń w związku ze swoim problemem korzystał z nauczania indywidualnego, szkoła powinna umożliwić mu stopniowy powrót (dziecko może korzystać początkowo np. tylko z niektórych zajęć w szkole, wybranych imprez i uroczystości);
- uczeń, jeśli ma z tym trudności, nie powinien być przymuszany do zabrania głosu, czy też pytany na forum (może udzielać odpowiedzi w formie pisemnej lub odpowiadać indywidualnie, nie przed klasą);
- konieczne jest dostrzeganie każdego sukcesu dziecka i podnoszenie jego samooceny;
- szkoła musi stawiać uczniowi zadania możliwe do realizacji, a jeśli podopieczny ma trudności ze zrozumieniem lub realizacją materiału, warto stworzyć warunki do udzielenia mu pomocy w wymaganym zakresie, uczeń bowiem powinien mieć szansę na odnoszenie sukcesu.
|
Jakich błędów unikać
Najczęstsze błędy wobec ucznia z objawami fobii szkolnej, popełniane przez środowiska wychowawcze:
- surowość wobec dziecka i zbyt wysokie wymagania;
- karanie za problemy;
- obrażanie, zarzucanie lenistwa;
- zmiana szkoły, szczególnie gdy rodzice nie mogą nawiązać konstruktywnego kontaktu z nauczycielami i w szkole upatrują przyczyny niechęci dziecka (przejściowo objawy mogą zniknąć, dziecko wycisza się, jednak po pewnym czasie, zazwyczaj następuje nawrót problemów);
- zatrzymywanie dziecka w domu, aby ulżyć mu w problemach (takie postępowanie wywołuje często skutek odwrotny, dziecko zaczyna coraz bardziej się obawiać szkoły i nie ma szans na przełamywanie oporów);
- podejrzewanie lekceważenia obowiązków szkolnych, mimo że dziecko z fobią jest nierzadko dobrym i pracowitym uczniem;
- przyjęcie założenia, że liczne nieobecności ucznia na zajęciach to celowe wagary i nie akceptowanie faktu, że rzeczywistym powodem absencji jest lęk przed szkołą;
- obarczanie za problemy dziecka szkoły przez rodziców lub odwrotnie - zrzucanie winy na rodziców przez nauczycieli, choć najczęściej fobię powoduje wiele czynników;
- nieuwzględnianie konieczności skorzystania z porady specjalistów (np. psychologa, psychiatry).
Pomoc i wsparcia dla ucznia
Udzielanie pomocy dziecku z fobią szkolną z pewnością uzależnione będzie od podłoża i genezy występowania problemu, długości jego trwania oraz od stopnia nasilenia. Powodzenie postępowania może zapewnić jednak tylko współpraca podstawowych środowisk wychowawczych, w których funkcjonuje uczeń, a więc przede wszystkim szkoły i rodziny. Rodzic ma prawo nie znać istoty problemu, na szkole zatem powinien spoczywać obowiązek ustalenia w porozumieniu z rodzicami ucznia, właściwej strategii postępowania.
Pedagogizacja rodziców
Ważna jest pedagogizacja rodziców w zakresie postępowania w przypadku, gdy ich dziecko boryka się z fobią szkolną. Najlepsze efekty terapii, to koncentracja wysiłków przede wszystkim na rodzicach, w niezbędnym zaś tylko zakresie na samym dziecku. Opiekunom należy uświadomić, że przypadłość ucznia to nie jego fanaberie, lecz wymagająca leczenia i terapii poważna przypadłość. Podczas spotkań z rodzicami warto zapewnić ich, że chodzi o dobro dziecka i tylko wspólne (szkoły i domu) ustalenia oraz oddziaływania mogą przełamać impas i przynieść zadowalające efekty.
W przypadku zdiagnozowania u ucznia fobii szkolnej poinformuj rodziców, o tym że:
- ważna jest obserwacja, słuchanie dziecka oraz rozpoznanie czynników wywołujących jego lęk i obawy;
- konieczne jest zadbanie o zdrowy klimat w domu, otoczenie dziecka atmosferą serdeczności i miłości oraz stworzenie warunków sprzyjających zaspokojeniu potrzeby odprężenia i bezpieczeństwa;
- ważna jest konsekwencja w postępowaniu - rodzice muszą mobilizować dziecko do podjęcia obowiązków szkolnych, nawet w przypadku dużego oporu (powinni utwierdzać dziecko w przekonaniu, że korzystniejsze jest pójście do szkoły niż opuszczanie zajęć);
- jeśli dziecko ma objawy somatyczne (np. bóle brzucha, wymioty) ostatecznie warto zdać się na decyzję lekarza. Jeśli lekarz orzeknie, że dziecko może uczestniczyć w lekcjach, rodzic nie powinien wdawać się w dyskusje nad porannymi przypadłościami, lecz zdecydowanym tonem wysłać dziecko na zajęcia;
- o frustracji, lękach dziecka i oczekiwaniach wobec szkoły, powinni rozmawiać, kiedy tylko dziecko czuje taką potrzebę, ale nie rano tuż przed wyjściem do szkoły;
- rodzic powinien zauważać i „wzmacniać” każdy dzień obecności w szkole (przytulenie, serdeczny wyraz twarzy, pochwała, gratulacje na pewno będą zachętą do podejmowania kolejnych wysiłków);
- pozostanie dziecka w domu nigdy nie może okazać się atrakcyjniejsze niż pójście do szkoły (można wprowadzić zasadę, że dziecko gdy zostaje w domu i tak opracowuje materiał zgodny z planem lekcji);
- jeśli dziecko zostaje w domu ze względu na przykre dolegliwości somatyczne, to konsekwentnie nie może wychodzić na podwórko, odwiedzać rodziny, czy znajomych;
- stosowanie domowych form terapii na pewno sprzyjać będzie rozładowaniu napięć dziecka - przydatne mogą okazać się tu wspólne rodzinne rozmowy, gry, zabawy z dzieckiem, czytanie bajek, opowiadań, słuchanie muzyki na przykład relaksacyjnej;
- konieczne jest utrzymywanie kontaktu z wychowawcą, nauczycielami, pedagogiem lub psychologiem szkolnym - nie tylko po to, by wymienić informację, uzyskać wiedzę o bieżącym funkcjonowaniu dziecka, ale też by systematycznie wsparć rodziców w podejmowanych przez nich wysiłkach.
Działania szkoły wobec ucznia
Działania szkoły w stosunku do ucznia z fobią szkolną to:
- dbanie o to, by nauczyciele uczący dziecko posiadali niezbędną wiedzę merytoryczną dotyczącą problemu (literatura, kursy, szkolenia itd.);
- egzekwowanie od nauczycieli pomocy w przystosowaniu się ucznia do trudnych dla niego sytuacji i warunków (atmosfera zrozumienia, dyskretnego wsparcia);
- konieczna wyważona i delikatna postawa wychowawcy, który nie spotęguje problemu dziecka i zadba o właściwą atmosferę wokół dziecka w szkole (zarówno w kontaktach z rówieśnikami, jak i pozostałymi nauczycielami);
- zadbanie o organizowanie zajęć związanych z uczeniem umiejętności prospołecznych, samodzielności, asertywności, stwarzanie możliwości nabywania nowych doświadczeń społecznych, umiejętności funkcjonowania w grupie, poznawania konsekwencji własnych zachowań, sposobów radzenia sobie z niepowodzeniami (organizowanie warsztatów, treningów interpersonalnych, zajęć socjotechnicznych itd.);
- dostosowywanie wymagań nie tylko do etapu rozwoju dziecka, ale też do aktualnych jego możliwości;
- w przypadku, gdy sytuacja tego wymaga, zorganizowanie pomocy w nauce;
- jeśli zachodzi taka konieczność podjęcie starań, by oprócz wysiłków szkolnych, dziecko korzystało również z pozaszkolnych działań terapeutycznych - indywidualnych lub grupowych, szczególnie wzmacniających poczucie jego wartości.
Należy pamiętać, że wybiórcze i niekonsekwentne działania nie stwarzają tak naprawdę warunków do poprawy sytuacji ucznia w szkole i uporania się z kłopotami. Dziecko z fobią szkolną ma szansę na poradzenie sobie z problemem tylko w przypadku systematycznego stosowania możliwie szerokich form oddziaływania i to na wielu płaszczyznach jego funkcjonowania.
Ważne są zatem wspólne wysiłki całego otoczenia, a więc rodziców, szkoły, instytucji pozaszkolnych wspierających proces wychowania, przyjaciół dziecka i rodziny. Silna determinacja rodziców oraz stałe wsparcie i konsolidacja pozostałych środowisk wychowawczych stwarza dziecku możliwość przełamania lęków, odnalezienia się w rzeczywistości, pozytywnego w niej zaistnienia, aż w końcu zbudowania poczucia własnej wartości. Tylko wiara w siebie i swoje możliwości daje dziecku szansę na powrót do zdrowia i satysfakcjonujące odnalezienie się w roli ucznia.
Autor:Edyta Palicka
